کسری بودجه چیست؟ + راه‌های تامین کسری بودجه

سیگنال فاندامنتال قدرتی می‌خواهید و نمی‌دانید دقیقا به سراغ کدام شاخص کلیدی بروید؟ چه یک تریدر اکتیو باشید و چه به‌عنوان تحلیل‌گر مجرب شناخته شوید، باز هم باید از طریقی بفهمید که در چه زمانی قرار است نرخ تورم بی‌صدا افزایش داشته باشد. بعد از شناسایی منبع خالص تورم، منتظر اتفاقات خوبی باشید! فرصت‌های معاملاتی در بازارهای مختلفی چون اوراق بدهی و فارکس به شما روی می‌آورد و این مسیر طلایی را دقیقا بعد از درک مفهوم «کسری بودجه» طی خواهید کرد. ماهیت متفاوت کسری بودجه که می‌تواند ابزاری محرک برای رشد اقتصادی باشد را در آکادمی حسینی فایننس درک خواهید کرد.

تعریف کسری بودجه

برعکس تصور اکثریت، کسری بودجه ماهیت دوگانه‌ای دارد. به بیان دیگر، تورم و سایر اثرات منفی فقط بخشی از ماجرا هستند و حتی می‌توانیم شاهد رشد اقتصادی هم باشیم. آنچه که ماهیت نهایی را تعیین می‌کند، شیوه مدیریت و تامین بودجه توسط دولت است. از کاهش درآمدهای مالیاتی و افزایش هزینه‌های عمومی گرفته تا وقوع بحران‌های اقتصادی، همگی عوامل محرکی هستند که فقط با مدیریت استراتژیک می‌توان وضعیت را تحت کنترل درآورد. در مجموع، کسری بودجه به‌عنوان یک ابزار سیاسی، منبعی برای پیش‌بینی تورم، نرخ بهره و نوسانات ارز به شمار می‌آید.

تاثیر کسری بودجه بر اقتصاد

با توجه به ساختار اقتصادی که بر کشور حاکم است و ترفندهای مدیریتی که دولت به کار می‌‎برد، اثرات کسری بودجه بر اقتصاد در زمینه‌های مختلفی مطرح می‌شود. تغییرات در نرخ تورم، نرخ بهره و بدهی عمومی، به‌عنوان سه زمینه مهم مطرح می‌شوند که ارزیابی آنها، پایه و اساس تحلیل فاندامنتال را تشکیل می‌دهد. علاوه‌بر تاثیرپذیری انواع شاخص‌ها، رشد اقتصادی هم می‌تواند پیامدی مثبت از کسری بودجه در نظر گرفته شود. اینجا است که این ابزار به‌عنوان محرکی برای اقتصادی عمل می‌کند یا اینکه منجر به تضعیف ساختار آن می‌شود. نتیجه نهایی به نحوه واکنش و کنترل وضعیت دولت بستگی دارد.

راه‌های تامین کسری بودجه

بعد از تحلیل دقیق شرایط اقتصادی کشور و بررسی تبعات انتخاب انواع رویکردها در تایم فریم میان‌مدت و بلندمدت، نوبت به انتخاب روشی معین برای تامین کسری بودجه می‌رسد. استقراض داخلی و خارجی، چاپ پول، افزایش مالیات، خصوصی‌سازی و صرفه‌جویی در هزینه‌ها، راه‌هایی هستند که دولت می‌تواند از بین آنها دست به انتخاب بزند. نکته مهمی که باید در نظر داشت، این است که نمی‌توان به صراحت گفت که کدام یک از این روش‌ها از همه بهتر است، چون نتیجه نهایی کاملا وابسته به نحوه اجرا و توازن با سیاست‌های کلان کشور است. در ادامه، هر یک از این راه‌ها را بررسی می‌کنیم:

1. استقراض داخلی و خارجی

استقراض از منابع مختلف داخلی و خارجی، یکی از واکنش‌های طبیعی دولت برای پوشش کسری به شمار می‌آید. استقراض داخلی شامل فروش اوراق قرضه به بانک‌ها و مردم می‌شود. وام گیری از نهادهای بین‌المللی یا دولت‌های خارجی هم بیانگر رویکرد استقراض خارجی است. نتیجه چنین تصمیمی، افزایش نرخ بهره و کاهش سرمایه‌گذاری بخش خصوصی خواهد بود و در عین حال، تداعی گر وابستگی به دولت‌های خارجی و اعمال فشار بر نرخ ارز است.

2. چاپ پول

چاپ پول منجر به افزایش پایه پولی توسط بانک مرکزی می‌شود و در کنار افزایش نرخ تورم، کاهش قدرت خرید مردم را به دنبال خواهد داشت. برای جلوگیری از این نتایج منفی و زیان بار، برخورداری از پشتوانه تولید شرط ضروری به شمار می‌آید.

3. افزایش مالیات

اصلاح مالیاتی یک ابزار برای افزایش درآمدهای دولت محسوب می‌شود. نتیجه هم به صورت کاهش مصرف و فشار بر طبقات متوسط نمایان می‌شود.

4. خصوصی سازی

خصوصی سازی به فروش دارایی‌های دولتی به بخش خصوصی اشاره دارد که یک نوع درآمد موقت برای دولت به شمار می‌آید.

5. صرفه‌جویی در هزینه‌ها

در طی روند صرفه‌جویی، دولت به فکر کاهش هزینه های غیرضروری می‌افتد. این رویکرد به ظاهر مفید، احتمالا افت کیفیت خدمات را به دنبال دارد و نارضایتی اجتماعی شکل می‌گیرد.

ارتباط بین کسری بودجه و تورم به چه صورت است؟

رشد تورم وابسته به روش تامین کسری بودجه است که در آن، اثرگذاری بر سایر شاخص‌های اقتصادی هم به طور هم‌زمان دیده می‌شود. ارتباط بین آنها را می‌توان در چند سناریو توضیح داد. سناریو اول، تامین بودجه با چاپ پول است که افزایش حجم نقدینگی را به دنبال دارد. زمانی که رشد نقدینگی از رشد تولید ناخالص داخلی بیشتر باشد، شاهد افزایش تقاضا خواهیم بود و در نتیجه، قیمت‌ها به‌طور صعودی بالا می‌رود. در چنین شرایطی، تورم شکل می‌گیرد و زمانی به وضعیت بحرانی می‌رسد که اقتصاد وابسته به درآمد نفت باشد یا اینکه از نظام مالیاتی کارآمد برخوردار نباشد.

استقراض از بانک‌ها یا انتشار اوراق خزانه جزو سناریو دوم به شمار می‌آید. هر یک از این رویکردها باعث ایجاد بدهی می‌شوند و در صورت عدم برخورداری دولت از پشتوانه تولید برای بازپرداخت، سیاست چاپ پول اتخاذ می‌گردد. همراه با چاپ پول، نرخ بهره افزایش می‌یابد و فشار تورمی بوجود می‌آید.

زمانی می‌توان ارتباط مستقیم کسری بودجه و تورم را حذف کرد که تامین از طریق منابع پایدار انجام شود. مثلا، در رویکرد تامین از طریق اوراق بدهی بهتر است نرخ را ثابت در نظر گرفت و تایم فریم بلندمدت را انتخاب کرد تا وضعیت قابل مدیریت باشد. در کل، کنترل نرخ تورم نیازمند اتخاذ سیاست‌های استراتژیک است و بدون مدیریت اصولی نمی توان تبعات آن را کاهش داد.

تحلیل کسری بودجه

تحلیل کسری بودجه کلید درک عمیق وضعیت اقتصادی کشور به شمار می‌آید و از‌طرفی، شرط اصلی تصمیم‌گیری و انتخاب روش درست است. تحلیل بررسی چارچوب درآمدها، هزینه‌ها، سیاست‌های مالی و شرایط اقتصاد کلان، جزو پیش‌نیازهای چنین تحلیلی به شمار می‌آیند. از‌طرفی، باید نگاهی به اهداف دولت هم داشت. ابتدا، سهم درآمدهای پایدار (مثل مالیات) و ناپایدار (مانند فروش دارایی‌ها یا نفت) با دقت مورد بررسی قرار می‌گیرند. هر چه سهم درآمدهای ناپایدار کمتر باشد، بهتر است، زیرا آسیب‌پذیری کمتری ‌را در خصوص بودجه به دنبال خواهد داشت.

در گام بعدی، میزان هزینه‌های جاری دولت برآورد می شود تا نسبت آن با کل بودجه با دقت مورد آنالیز قرار بگیرد. اگر نسبت هزینه‌های جاری بیشتر از حد معمول باشد و بخش گسترده ای را به خود اختصاص دهد، پیامدی چون کسری ساختاری را خواهیم داشت که آسیب شدیدی را به دنبال دارد. بررسی روند تاریخی کسری بودجه هم واقعا ضروری است، زیرا به‌طور بالقوه، پتانسیل تبدیل به بحران مالی را دارد. از‌طرفی، سلامت مالی دولت با توجه به نسبت کسری بودجه به تولید ناخالص داخلی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. با ترکیب این متغیرها می‌توان به تحلیل واقع‌گرایانه ای دست یافت و در جهت اتخاذ سیاست‌ها و راهکارهای کاهش کسری اقدام کرد.

سخن پایانی

وقتی صحبت از تاثیر کسری بودجه بر رشد اقتصادی در تایم فریم بلندمدت می شود، کارشناسان به دو دسته تقسیم می‌شوند. دسته ای بر این باورند که این وضعیت قطعا کاهش سرمایه‌گذاری در بخش خصوصی را به دنبال خواهد داشت. بر اساس این دیدگاه، فرایند استقراض همچنان ادامه‌دار خواهد شد و دیگر اثری از منابع مالی به جا نمی‌ماند. دسته دوم بر روی سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها متمرکز هستند که خود جرقه‌ای از رشد و پیشرفت از بعد اقتصاد به شمار می آید. در کل، باز هم باید دید که کسری بودجه به چه سمتی هدایت می‌شود.

سوالات متداول:

نقش اوراق قرضه در تامین کسری بودجه چیست؟

اوراق قرضه یکی دیگر از راه های تامین کسری بودجه به شمار می‌آید که در آن، عموم مردم اقدام به مشارکت می‌‎کنند. در واقع، دولت سرمایه مورد نیاز خود را برای جبران بدهی، از طریق انتشار اوراق مشارکت تامین می‌کند. توجه داشته باشید که استفاده از این روش منجر به کاهش سرمایه‌گذاری در بخش خصوصی می‌شود.

کسری بودجه چه تاثیری بر خدمات عمومی می‌گذارد؟

از بعد خدمات عمومی می‌توان انتظار کاهش هزینه ها را داشت. این مسئله منجر به افت در کیفیت خدمات‌رسانی در بخش‌هایی چون بهداشت، آموزش و امنیت اجتماعی خواهد شد. چنین اثراتی هم حجم زیادی از نارضایتی و بی‌عدالتی را به دنبال دارد.

کسری بودجه چه اثراتی را در دوره‌های رکود به دنبال دارد؟

در دوره‌هایی که رکود بر اقتصاد یک کشور حاکم باشد، کسری بودجه می‌تواند اثرات مثبتی چون اشتغال‌‌زایی را به دنبال داشته باشد. در واقع، زمینه‌ای برای فعال‌سازی انواع پروژه‌های عمرانی و زیرساختی فراهم می‌شود و هم‌زمان شاهد تحرکات اقتصادی در تایم فریم کوتاه‌مدت خواهیم بود.