مازاد مصرف کننده و تولیدکننده چیست؟ + فرمول مازاد مصرف کننده 

دو معیار کلیدی برای اندازه‌گیری رفاه کل بازار؟ در بحث اقتصاد خرد، خریداران و تولیدکنندگان بازیگران ابدی و فعالی هستند که نحوه تعامل آنها با یکدیگر باعث شکل‌گیری مفاهیم کلیدی می‌شود. قبل از اینکه به سراغ رفتار خاصی برویم، همین انتظارات دو طرف را در نظر بگیرید که تا چه اندازه می‌تواند مهم باشد. درست است که در اکثر اوقات، خریداران بخاطر هزینه بالایی که صرف یک محصول یا کالا می‌کنند، رضایت چندانی ندارند، ولی اگر یک وضعیت استثنایی بوجود بیاید، قاعده همیشگی کلا بهم می‌خورد. در این شرایط جدید، مفهوم «مازاد» خلق می‌شود که فارغ از مصرف ‌کنندگان، تولیدکننده را هم به شدت تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. در آکادمی حسینی فایننس، مفاهیم مازاد مصرف کننده و تولیدکننده را بررسی می‌کنیم تا ببینیم چه اثری بر رفاه اقتصادی خواهند داشت.

مازاد مصرف کننده چیست؟

ارزیابی میزان رضایت مشتری جزو مهم‌ترین کارایی مازاد مصرف کننده به شمار می‌آید. به‌این‌ترتیب، هر چقدر قیمت بازار کاهش یابد، افزایش مازاد را خواهیم داشت و سطح رضایت مشتری هم ارتقا می‌یابد. حداکثر مازاد را هم زمانی خواهیم داشت که کالاها با پایین‌ترین قیمت ممکن عرضه شوند. میزان مطلوبیت کالا و رفتار مشتری بر اساس این شاخص مورد سنجش و بررسی قرار می‌گیرند و به دنبال آن، رویکرد تنظیم سیاست‌های یارانه‌ای را خواهیم داشت. در مجموع، مازاد مصرف کننده به‌عنوان یک ابزار اقتصادی، میزان بهره‌وری و کارآمدی بازارها را مورد ارزیابی قرار می‌دهد.

مازاد تولیدکننده چیست؟

سود واقعی تولید با کمک مازاد تولیدکننده مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. هر چه سود مازاد بر هزینه‌ها و انتظارات اولیه باشد، انگیزه تامین‌کنندگان هم افزایش خواهد یافت. در واقع، این مفهوم فراتر از سود مالی است و میزان بازدهی و انگیزه‌های اقتصادی را به نمایش می‌گذارد. رویکردهای سیاست‌گذاری اقتصادی مثل یارانه و تعرفه‌گذاری، بر اساس شاخص مازاد تولیدکننده تنظیم می‌شود و با افزایش آن، شاهد ارتقا نوآوری و بهره‌وری خواهیم بود.

عوامل موثر بر تغییرات مازاد مصرف کننده و تولیدکننده

مازاد مصرف کننده و تولیدکننده برگرفته از عوامل اقتصادی، روان‌شناختی و ساختاری است که در کنار هم، تغییرات کلیدی را بوجود می‌آورند. در راس عوامل، تغییرات قیمت بازار را داریم که اثرات متفاوتی را بر مازادها جا می‌گذارد. تحولات تکنولوژی- محور، میزان رقابت و در نهایت، مالیات و یارانه دولتی، جزو سایر فاکتورها هستند. در ادامه، به بررسی این عوامل می‌پردازیم:

• تغییرات قیمت بازار: تغییر قیمت اثرات متفاوتی را برای روی مازادها می‌گذارد. در واقع، مازاد تولیدکننده ارتباط مستقیمی با تغییرات قیمت بازار دارد، ولی مازاد مصرف کننده بیانگر اثرات متضاد است. به‌این‌ترتیب، اگر قیمت بازار افزایش پیدا کند، مازاد مصرف کننده کاهش می‌یابد و از‌طرفی، شاهد افزایش مازاد تولیدکننده هستیم.
• تحولات تکنولوژی- محور: هر تحولی در بعد فناوری می‌تواند به طور بالقوه، افزایش مازاد تولیدکننده را به دنبال داشته باشد. علت اصلی آن هم کاهش هزینه‌ها است.
• میزان رقابت: افزایش رقابت به نفع میزان مازاد مصرف کننده است.
• مالیات و یارانه دولتی: نحوه سیاست‌گذاری دولت به‌قدری اثربخش و قدرتمند است که جابجایی مازادها را به دنبال دارد. مثلا، تزریق یارانه به جامعه کافی است تا قدرت خرید مصرف کنندگان افزایش پیدا کند. مالیات هم اثر کاهشی بر انگیزه تولیدکنندگان دارد.

نقش عرضه و تقاضا بر مازاد مصرف کننده و تولیدکننده

عرضه و تقاضا نه‌تنها یک فاکتور کلیدی به شمار می‌آید، بلکه شکل‌گیری مازادها هم بر اساس آن انجام می‌شود. تعادل بازار در گرو نرخ عرضه و تقاضا است و بخشی از نقش بنیادین آن با ارتقا در سطح تخصیص منابع نشان داده می‌شود. اثرگذاری عرضه و تقاضا بر مازادها وابسته به شرایط بازار از نظر قیمت‌گذاری است. برای درک بهتر ارتباط بین عرضه، تقاضا و مازادها باید توجه ویژه‌ای به تغییرات قیمت داشت، چون فقط در صورت وجود ثبات است که می‌توان شاهد اثرات مستقیم و محسوس بود.

برای درک بهتر نقش عرضه و تقاضا، ابتدا وضعیت بازار را در نظر بگیرید. کاهش یا افزایش تقاضا اثر مستقیم بر مازاد خواهد داشت. مثلا، در صورت افزایش تقاضا، مازادها هم وارد روند افزایشی می‌شوند. البته، شرط ثبات قیمت را هم نباید فراموش کرد. در مورد عرضه می‌توان انتظار رابطه‌ای عکس را داشت. مثلا، افزایش عرضه منجر به کاهش مازادها می‌شود.

فرمول مازاد مصرف کننده 

برای محاسبه مازاد مصرف کننده، لازم است ابتدا سه پارامتر را مشخص کنید. حداکثر قیمت مورد قبول مصرف کننده (Pmax)، قیمت واقعی بازار (Pmarket) و مقدار تقاضا (Q)، پارامترهایی هستند که باید به‌طور دقیق محاسبه شوند. منظور از مقدار تقاضا، تعداد واحدهایی است که مصرف کننده در آن قیمت خرید می‌کند. حالا برای جای‌گذاری مقادیر، از فرمول زیر استفاده کنید:

بررسی اثرات مازادها بر رفاه اقتصادی

مازادها آینه تمام نمای سطح رفاه اقتصادی در هر جامعه‌ای هستند و بدون آنها، تمامی مفاهیم مهم بی‌معنا می‌شوند. در واقع، برای انعکاس رفاه با شاخص جامع مازاد کل سروکار داریم که مجموع مازادهای مصرف کننده و تولیدکننده به شمار می‌آید. در شرایطی که تعادل خاصی در بازار داشته باشیم و مازاد کل به بیشترین مقدار برسد، حداکثر رفاه اقتصادی را خواهیم داشت. رفتار مصرف کننده در این وضعیت ایده‌آل به‌نحوی است که حاضر به پرداخت مبلغی بالاتر از قیمت نهایی نیست و تولیدکننده هم زیر قیمت محصول خود را به فروش نمی‌رساند. به‌این‌ترتیب، مازادها با اثرگذاری مستقیم، کنترل بازارها را به دست می‌گیرند و مسیر سیاست‌گذاری‌های اقتصادی را تعیین می‌کنند.

سخن پایانی

نقش مازاد مصرف کننده و تولیدکننده به عنوان یک ابزار سیاست‌گذاری فوق‌العاده کاربردی هم مطرح می‌شود. بررسی رویکردهای پیچیده‌ای چون کارکرد سیستم مالیاتی، اعطای یارانه و نحوه اجرای دستورات دولت، با کمک مازادها قابل انجام است. به دنبال آنالیز نتایج به دست آمده، تصمیمات اقتصادی در سطح کلان اتخاذ می‌گردد که پایه تحولات کلیدی به شمار می‌آید.

سوالات متداول